نیسان 03, 2020

Lalish Media Network

صحيفة إلكترونية يومية تصدر باشراف الهيئة العليا لمركز لالش الثقافي والاجتماعي في دهوك - كوردستان العراق

رزگار كێسته‌يى:مه‌یان خاتوون ئه‌و ژنا کوردا 43 سالان میراتیا ئێك ژ گرنگترین میرگه‌هێن کوردستانێ کری

مه‌یان خاتوون ئه‌و ژنا کوردا 43 سالان میراتیا ئێك ژ گرنگترین میرگه‌هێن کوردستانێ کری

رزگار كێسته‌يى

مه‌یان خاتوون کچا عه‌بدی به‌گێ بوویه‌ و ده‌یکا وێ ژی کچا میر جاسم به‌گێ خانه‌دانێ ئێزدیان بوویه‌. یانی ده‌یک و بابێن وێ هه‌ردوو ژی ژ مالێن میرێن ئێزدیان بوون مه‌یان خان ل ساڵا 1873 هاتیه‌ سه‌ر جیهانێ و ل ساڵا 1892 ئه‌و بوویه‌ هه‌ڤژینا عه‌لی به‌گێ میرێ ئێزدیان،ل ساڵا 1892 کو هه‌مان ساڵا هه‌ڤژینیا وێ عه‌لی به‌گێ بوو، عومه‌ر وه‌هبی پاشایێ والیێ ئوسمانیان یێ مۆسڵ، هێرشێ دکه‌ته‌ سه‌ر میرگه‌ها ئێزدیان کو پایته‌ختێ وێ ل باعه‌درێ بوو. ئارمانجا ڤێ هێرشێ ئه‌و بوو، کو وان نه‌چار بکه‌ن ئایینێ خوه‌ بگوهڕن و ببنه‌ مسلمان. لێ ئیزدیان خوه‌ بۆ والیێ ئۆسمانیان نه‌چه‌ماند و داخوازا وی نه‌په‌ژراند،ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی والیێ ئۆسمانیان عه‌لی به‌گ و خانما وی مه‌یان خاتوون گرتن و دوورئێخستنه‌ سێواسێ ل ئاناتۆلیایێ،پشتی سێ ساڵان ئه‌و ژ نه‌فیێ ژ سێواسێ دزڤڕنه‌ڤه‌ سه‌ر جهێ خوه‌. پشتی ئه‌و زڤرینه‌ڤه،‌ ژبه‌ر خوه‌ راگریا وان به‌رامبه‌ر زۆرداریا ئۆسمانیان، ئه‌و وه‌کی قاره‌مان هاتنه‌ پێشوازیکرن دناڤ خه‌لکی دا و ناڤێ هه‌ردووا گه‌له‌ک بلند بوو،لێ پشتی ئه‌و زڤڕین وان دیت کو والیێ ئۆسمانیان گه‌له‌ک کوردێن ئێزدی یێن قڕکرین و په‌رستگه‌ها پیرۆزا لاله‌ش ژی یا تالانکری و هه‌موو که‌ل و په‌لێن پیرۆزێن ئایینێ ئێزدیان یێن دزین و برین و پاشی په‌رسته‌گه‌‌‌ ژی یا وێرانکری. تا کو ل ساڵا 1907 عه‌لی به‌گ شیا جاره‌کا دی لاله‌شا پیرۆز ب هاریکاری و پشته‌ڤانیا سه‌دیق ده‌مه‌لوجی ئاڤاکه‌ته‌ڤه‌، کو ئه‌و کارمه‌نده‌کێ پله‌ پلندێ ده‌وله‌تا ئۆسمانی و دۆسته‌کێ نێزیکێ کوردان بوو،برایێ مه‌یان خاتوونێ یێ ژ وێ بچووکتر، سمایل به‌گ بزاڤێ دکه‌ت کو کورسیکا میراتیێ ژ ده‌ستێ عه‌لی به‌گێ ده‌ربێخیت و ئه‌و ببیته‌ میرێ ئێزدیان. لێ مه‌یان خاتوون هه‌رده‌م د ڤێ ململانێ دا ل دژی برایێ خوه‌ پشتا مێرێ خوه‌ دگریت. ژ بۆ ڤێ چه‌ندێ ژی سمایل به‌گ گه‌ڕه‌کا به‌رفره‌ ده‌ستپێدکه‌ت دناڤ ئێزدیێن کوردساتانێ و روسی دا. ئه‌و دگه‌ڕا خوه‌ دا دچیته‌ شه‌نگالێ ل وێرێ په‌یوه‌ندیێ ب حه‌مویێ شه‌ڕۆ دکه‌ت، کو وی ژی خوه‌ وه‌ک به‌ڤلێ عه‌لی به‌گێ ددیت. پاشی دچیته‌ وانێ، قه‌رسێ و تفلیسێ ل کافکاسیا، ژ بۆ کو پشته‌ڤانیا ئێزدیێن وان هه‌رێمان بده‌ستڤه‌ بینیت. دڤێ گه‌ڕێ دا ئه‌و چاڤپێکه‌فتنێ لگه‌ل مار شمعونێ سه‌رۆکێ تیاریا و شێخ عبدالقادرێ گه‌یلانی دکه‌ت. ل وان ده‌ڤه‌ران ژی ئه‌و وه‌ک میر دانوستاندنێ لگه‌ل ئێزدیێن وان هه‌رێمان دکه‌ت. دیسان ئه‌و داخوازێ ژ مه‌تران ماسیویێ دووێ دکه‌ت کو هنده‌ک دبستانان بۆ ئێزدیان ڤه‌که‌ت، مه‌تران ژی 7 دبستانان ل سه‌ر کیستێ خوه‌ بۆ وان ڤه‌دکه‌ت. هه‌روه‌سا ئه‌و په‌یوه‌ندیێ ب قه‌یسه‌رێ روسی دکه‌ت و قه‌یسه‌ر ژی ژ ئه‌نجامێ بزاڤێن وی، دانپێدانێ ب ئێزدیێن کافکاسیا دکه‌ت، کو ژمارا وان وی ده‌می 14727 که‌س بوونه‌. سمایل به‌گ ژ روسی زڤری هاته‌ سته‌نبولێ و ل وێرێ ژی، پشتی گه‌له‌ک بزاڤان ئه‌و شیا دانپێدانێ ب ئایینێ ئێزدیان و پیرۆزیا لاله‌شێ، وه‌رگریت ژ ده‌وله‌تا ئۆسمانی و هه‌ر دیسان فه‌رمانه‌ک ژی وه‌رگرت ژ بۆ زڤراندنا که‌ل و په‌لێن پیرۆزێن لاله‌شێ، ئه‌وێن والیێ ئۆسمانیان دزین،پشتی سمایل به‌گ دزڤڕیته‌ڤه‌ ده‌ڤه‌رێ، ل ساڵا 1913 عه‌لی به‌گێ میرێ ئێزدیان، ل باعه‌درێ د مالا خوه‌ دا، ب شێوه‌یه‌کی تاری و گۆماناوی تێته‌ کوشتن و ئێکه‌مین که‌س ژی کو دچیته‌ سه‌ر ته‌رمێ وی سه‌فه‌ر ئاغایێ پساغا یێ شندۆخی بوویه‌،مه‌یان خاتوون سمایل به‌گێ برایێ خوه‌ ب کوشتنا عه‌لی به‌گێ مێرێ خوه‌ گونه‌هبار دکه‌ت و ل دژی وی ده‌ردکه‌ڤیت و ناهێلیت ئه‌و میراتیا ئێزدیان وه‌رگریت. هه‌رچه‌نده‌ ب ناڤ سه‌عید به‌گێ کورێ وێ، پشتی بابێ خوه‌ دبیته‌ میرێ ئێزدیان. لێ ژبه‌ر کو سه‌عید به‌گ گه‌له‌کێ بچووک بوویه‌، ژیێ وی ته‌نێ 12 سال بوون و مه‌یان خاتوون ژی ژنه‌کا زیره‌ک و خودان سه‌ربۆر و خودان بڕيار بوویه‌، کو د ده‌ما میراتیا عه‌لی به‌گێ دا وێ رۆله‌کی مه‌زن هه‌بوویه‌ دکارێن وی یێن میرگه‌هێ دا. لۆما ژی مه‌یان خاتوون دبیته‌ چاڤدێر (وصیه‌ ) ل سه‌ر وی. لێ دپراکتیکێ دا ئه‌و دبیته‌ میرا ئێزدیان،هۆسا مه‌یان خاتوون ل ساڵا 1913، پشتی کوشتنا عه‌لی به‌گێ، دبیته‌ ئێکه‌مین میرا ژن د دیرووکا ئێزدیان دا،ل گۆره‌ی ژێده‌ران مه‌یان خاتوون د میراتیا خوه‌ دا ژ عه‌لی به‌گێ مێرێ خوه‌ زیره‌کتر و سه‌رکه‌فتیتر بوویه‌. ل سه‌رده‌مێ شه‌ڕێ جیهانیێ ئێکێ ل هه‌موو پارچێن کوردستانێ گه‌له‌ک ئێزدی هاتنه‌ کوشتن. لێ ئه‌و شیا ب سیاسه‌تا خوه‌ یا سه‌رکه‌فتی ئێزدیێن باشوور، کو دکه‌فتنه‌ بن کۆنترۆلا وێ، ژ کوشتنێ بپارێزیت،هه‌رچه‌نده‌ مه‌یان خاتوون ژنه‌کا سیاسی بوو و ئه‌و شیا هه‌ر لگه‌ل هاتنا بریتانیان بۆ ئیراقێ و کوردستانێ په‌یوه‌ندیان لگه‌ل وان گرێده‌ت. لێ ژبه‌ر کو وه‌ک هه‌رده‌م بریتانیا خودان سیاسه‌ته‌کا دووڕوو و تێکده‌ره‌، بتایبه‌تی ل دژی کوردان. مه‌یان خاتوون ژی میره‌کا زیره‌ک و خودان هه‌لویستێن نه‌ته‌وه‌یی بوو. ژبه‌ر هندێ ل ساڵا 1924 بریتانیا ده‌ستێ خوه‌ ئێخسته‌ ناڤ کارێن میرگه‌هێ و وان ڤیان حه‌مویێ شه‌ڕۆ بکه‌نه‌ میرێ ئێزدیان. لێ عه‌شیرا مه‌هرکان ب رێبه‌ریا داودێ داود ل چیایێ شه‌نگالێ ل دژی بریتانیا سه‌رهلدان و مه‌یان خاتوونێ ژی پشته‌ڤیان سه‌رهلدانا وان کر. هۆسا حه‌مویێ شه‌ڕۆ ئێدی وه‌ک به‌ڤله‌کی مه‌یان خاتوونێ ل مه‌یدانێ نه‌ما. داودێ داود ژی جاره‌کا دی ل سالا 1935 ل شه‌نگالێ ل دژی خزمه‌تکرنا له‌شکه‌ری ل دژی له‌شکه‌رێ ئیراقێ سه‌رهلداڤه‌ و پشتی چه‌ند شه‌ڕه‌کا ئه‌و شکه‌ست و ده‌ربازی رۆژاڤایێ کوردستانێ بوو،بڤی شێوه‌ی مه‌یان خاتوون بتنێ ما ل مه‌یدانێ و ئه‌و بوو میره‌کا بێ هه‌ڤڕک و دڤی ده‌می دا ئه‌و شیا کونترۆلا هه‌می ئێزیان بکه‌ت و وان بێخیته‌ بن ده‌سه‌لاتا میراتیا باعه‌درێ،ل ساڵا 1944 سه‌عید به‌گێ کورێ وێ وه‌غه‌ر دکه‌ت و نه‌ڤیێ وێ ته‌حسین به‌گ وی ده‌می 13 ساڵ بوون. ئه‌و ڤێ جارێ ژی ب زیره‌کی و دیپلۆماسیه‌تا خوه‌ دشێت ئێزدیان و حکومه‌تێ رازی بکه‌ت کو نه‌ڤیێ خوه‌ بکه‌ته‌ میر. بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ ژی ته‌حسین به‌گێ لگه‌ل خوه‌ دبه‌ت و چیته‌ دیوانا شاهێ ئیراقێ و رازیبوونا وی ژی بۆ میراتیا نه‌ڤیێ خوه‌ وه‌ردگریت، کو ئه‌و بخۆ ژی ببیته‌ چاڤدێر (وصیه‌‌) یا وی، هه‌ر وه‌کی سه‌عید به‌گێ. هۆسا ڤێ جارێ ژی ئه‌و میراتیا خوه‌ ب ڕێیا نه‌ڤیێ خوه‌ مسۆگه‌ر دکه‌ت،مه‌یان خاتوون میره‌کا بهێز و خودان ده‌سه‌لات و خودان ڕێز بوو، چ ل ده‌ف حکومه‌تێ و چ ژی ل دناڤ خه‌لکی، ب مسلمان و ئێزدی ڤه‌. گه‌له‌ک جارا قایمقام و ڕیڤبه‌رێن ناحیا و کارمه‌ندێن ده‌ڤه‌را شێخان بێی ره‌زامه‌ندیا وێ نه‌دهاتنه‌ دانان،د مه‌سه‌لێن سیاسی، جڤاکی و ڕێڤه‌به‌ری دا گه‌له‌کا شاره‌زا و سه‌رکه‌فتی بوویه‌. وێ گه‌له‌ک حه‌ژ کولتوورێ کوردی دکر، ب تایبه‌تی سترانا. ژبه‌ر هندێ ژی هه‌موو ده‌ما وێ سترانبێژ گازیدکرنه‌‌ کوشکا میراتیێ ل باعه‌درێ دا ستران و به‌یتا بۆ بێژن. لێ ئه‌و گه‌له‌ک ل دژی هندێ بوو کو که‌سه‌ک سترانا ب وێ و میراتیا وێ بێژیت،وێ هه‌لوێسته‌کێ نه‌ته‌وایه‌تی و کوردایه‌تی یێ روون و ئاشکه‌را هه‌بوو،لۆما ژی ل ده‌ما سه‌رهلدانێن بارزان یێن 1943-1945 ده‌ما حکومه‌تا ئیراقێ داخواز ژ وێ کری، کو وه‌کی هۆزێن دی، هێزه‌کا شه‌ڕکه‌رێن ئێزدی بده‌ته‌ وان، دا کو لگه‌ل هێزێن له‌شکه‌رێ ئیراقێ هێرشێ بکه‌نه‌ سه‌ر پێشمه‌رگێن سه‌رهلدانا بارزان. لێ وێ ئه‌ڤ داخوازا حکومه‌تێ ره‌دکر و نه‌هێلا یه‌ک شه‌ڕکه‌رێ ئێزدی ژی ل دژی سه‌رهلدانێ پشکدارببیت. هه‌رچه‌نده‌ ژیێ وێ وی ده‌می گه‌هه‌شتبوو دۆرێن 70 سالیێ ژی، لێ دسه‌ر هندێ ڕا وێ په‌یوه‌ندیێن به‌رده‌وام لگه‌ل بارزانیێ نه‌مر هه‌بوون و به‌رده‌وام پشته‌ڤانیا خوه‌ و میرگه‌ها باعه‌درێ ژ بۆ سه‌رهلدانا بارزان دووپات دکر. نڤیسه‌ڤانێ شه‌هید شاکر فه‌تاح دبێژیت کو، وێ دڤان ساڵان دا گه‌له‌ک نامه‌ ب ڕێیا شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی بۆ بارزانیێ نه‌مر ڕێدکرن و پشته‌ڤانیا خوه‌ بۆ بارزانی و سه‌رهلدانێ دیاردکر هه‌روه‌سا دبێژیت: وێ د ئێک ژ وان نامان دا نڤێسیبوو بۆ بارزانی، کو وێ گه‌له‌ک حه‌ز دکر وه‌ک میره‌کا کورد، وێ ژی پشکداری دڤێ سه‌رهلدانێ دا کربا، لێ مخابن ژیێ وێ گه‌هه‌شتیه‌ 70 ساڵیێ و ئێدی وێ ئه‌و شیان نه‌ماینه‌،مه‌یان خاتوونێ ل ساڵا 1956 ل باعه‌درا پایته‌ختێ میرگه‌ها ئێزدیان، دژیێ 83 ساڵیێ دا وه‌غه‌را داویێ کر و هۆسا ڤێ ژنا مه‌زن بۆ ده‌مێ 43 ساڵا ب شێوه‌یه‌کی گه‌له‌ک سه‌رکه‌فتی میراتیا میرگه‌ها ئێزدیان بڕێڤه‌بر.

مقالات ذات صله

الرد

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Copyright © 2018 by Lalish Media Network .   Developed by Ayman Qaidi.